door dhr Antoon Kuhlmann
Vingerhelmbloem
14 maart
Detail Holwortel á
|
Eeuwenlang werden Voorjaarshelmbloem en Holwortel gerekend tot
de familie van de Papaverachtigen. Dit familieverband werd
gelegd op grond van uiterlijke kenmerken zoals bladstand, aantal
meeldraden en / of vruchtvorming. De DNA-techniek van de laatste
jaren heeft geleid tot nieuwe inzichten. Analyse van het
genenmateriaal maakt duidelijk dat soortgenoten plotseling geen
soortgenoten meer zijn of dat er helemaal geen sprake is van
eenzelfde familie. Wetenschappers verbanden daarom nog niet zo
lang geleden Voorjaarshelmbloem en Holwortel uit de familie van
de Papaverachtigen. Beide soorten maken voortaan deel uit van de
familie van de Duivenkervelachtigen. Dit is maar een van de vele
voorbeelden uit een reeks. Met als gevolg dat kostbare,
meerdelige standaardwerken al snel waardeloos zijn geworden.
Lastig wanneer men zijn of haar vakkennis op peil wil houden.
Naast wetenschappelijke benamingen kennen plantensoorten gelukkig ook een Nederlandse benaming. Gemakkelijk wanneer – om welke reden dan ook – een wetenschappelijke naam niet (meer) te binnen wil schieten. De oude, dikwijls kenmerkende volksnaam als reddingsboei. Voorjaarshelmbloem en Holwortel. Twee verschillende soorten, die erg op elkaar lijken. Ze hebben op het eerste gezicht hetzelfde groenblauwe en fijn verdeelde blad. Ze verschijnen beide in maart / april boven de grond. Ze bloeien beide nagenoeg gelijktijdig. De paarsrode, eigenlijk “oud-roze” bloemen staan recht omhoog in trosjes bijeen. Net kleine vogels. “Vogeltjes – op - de - kruk” of “Kukelhaantjes” worden ze in sommige landsdelen ook wel genoemd. Wat zijn dan de verschillen tussen beide soorten? Holwortel wordt wat groter dan Voorjaarshelmbloem. Holwortel wordt zo’n 15 – 30 centimeter hoog; Voorjaarshelmbloem niet hoger dan 10 - 20 centimeter. Het grote verschil zit in de wortelknol en de stengel. De naam verraadt het al: stengel en knol van Holwortel zijn hol. Die van Voorjaarshelmbloem zijn gevuld. De wetenschappelijke benaming bevestigt dit overduidelijk: Corydalis cava en Corydalis solida. Het Latijnse ‘cava’ staat voor hol of gat; ‘solida’ betekent massief, soliede. Tegen deze achtergrond zou het voor de hand gelegen hebben om een beter passende Nederlandse benaming voor beide soorten te bedenken. Bijvoorbeeld Holwortel en Volwortel. Gemakkelijk te onthouden; daarvoor heeft men geen ezelbruggetje nodig. Decennialang bleven echter de niet bepaald veelzeggende benaming van Voorjaarshelmbloem en de duidelijke benaming Holwortel gehandhaafd. Gelukkig kwamen plantentaxonomen (zij gaan over naamgeving!) onlangs met een belangrijke naamsverandering. Holwortel bleef Holwortel, maar Voorjaarshelmbloem heet tegenwoordig Vingerhelmbloem. Onthouden dus! In plaats van Voorjaarshelmbloem voortaan nog slechts de naam Vingerhelmbloem gebruiken. Dit kost enige moeite, maar het went snel. Waarom nu deze baanbrekende, Nederlandse naamsverandering? Omdat onder elk bloemetje van Vingerhelmbloem een schutblad zit dat er handvormig en verdeeld in enkele vingers uitziet. De schutblaadjes onder de bloempjes van Holwortel zijn gaafrandig en juist niet ingesneden. Dit verschil tussen beide soorten moet iedereen kunnen onthouden, ook op latere leeftijd. Alleen is het lastig dat een plant wel moet bloeien om dit opvallende verschil te kunnen opmerken. Er is overigens nog een duidelijk verschil tussen beide soorten. Wanneer Vingerhelmbloem vroeg in het voorjaar boven de grond verschijnt, is het omhuld door een bleekgeel vlies. Deze bladschede blijft gedurende het verdere groeiseizoen onder aan de stengel zichtbaar. Bij Holwortel ontbreekt dit. Vanaf nu dus Vingerhelmbloem. De soort groeit bij voorkeur in vochtige loofbossen en op licht beschaduwde plekken. In de Botanische tuin soms ook gewoon tussen het gras. De soort verwildert over het algemeen gemakkelijk. In oude plantenboeken staat te lezen dat Vingerhelmbloem in Nijmegen haar noordgrens bereikt. De steile hellingen van de Voerweg, midden in het stadscentrum, zijn bijvoorbeeld van oudsher dicht met deze fraaie voorjaarsplantjes bedekt. De soort heeft zich de laatste decennia echter steeds verder in noordelijke richting uitgebreid en is nu langzamerhand in bijna geheel Nederland te vinden. Op het Alpinum groeit Holwortel. Al voor het begin van onze jaartelling was de geneeskrachtige werking van Vingerhelmbloem bekend. De knol werd gemalen en daarna als pijnstiller gebruikt. Iemands bloeddruk was hiermee te verlagen en ook zouden na inname ‘Parkinsonachtige’ trillingen afnemen. Intrigerend is de ontdekking die men in Scandinavie deed. Consumptie van de knolletjes zou namelijk geheugenverlies tegengaan. Hoopgevend wanneer het steeds lastiger wordt om namen te onthouden en men afhankelijk wordt van ezelsbruggetjes. Met deze aflevering komt een einde aan deze serie “Plant van
de week”. Vanaf begin maart 2009 mocht ik 52 weken lang met 52
verhalen iets vertellen over 52 plantensoorten. Ik heb er zelf
veel plezier aan gehad; ik hoop u als lezer ook. Het goede
nieuws is dat er plannen bestaan om alle afleveringen in de loop
van dit jaar in boekvorm te bundelen. Antoon Kuhlmann
|
|
