Eind mei – begin juni begint de Echte Koekoeksbloem te bloeien. Vooral op de wat nattere plekken en langs oevers en slootkanten valt de helder lichtroze kleur op tussen al het frisse grasgroen. Over de soort zelf is niet zoveel bijzonders te vertellen, maar over de naamgeving in deze aflevering des te meer. Echte koekoeksbloem wordt zo’n 40 tot 70 cm hoog. Kniehoog langs het knuppelpad door het moeras van Hortus Arcadië. De soort laat het afweten wanneer de vegetatie te hoog en te dicht wordt; ze heeft voorkeur voor wat ruimte en openheid. Haar concurrentiekracht tegen bijvoorbeeld de groei van grassen, biezen en zeggen is niet zo groot.
Door overvloedige bemesting is de soort dan ook op veel plekken in Nederland verdwenen. De plant bevat saponine. Dit is een zeepachtige en zelfs giftige stof. Koeien grazen er daarom het liefst om heen. De plant heeft weinig opvallend en smal blad, aan recht naar boven groeiende bloemstengels. De stengels zijn normaliter groen van kleur. In drogere en schralere groeiomstandigheden verkleuren deze stengels vaak opvallend bruin. Soms zijn ze zelfs uitgesproken donker paarsrood. De bloemen zijn lichtroze. Op het eerste gezicht lijken die bloemen uit een grote groep slordig bij elkaar zittende bloemblaadjes te bestaan. Maar als men goed kijkt, is er wat bijzonders te ontdekken. Elke bloem bestaat namelijk uit slechts vijf bloemblaadjes. Elk bloemblaadje is vervolgens diep en onregelmatig in vieren ingesneden. Op deze manier lijken de bloemen twintig bloemblaadjes te hebben, terwijl het er eigenlijk maar vijf zijn.

De wetenschappelijke naam van Echte koekoeksbloem luidt Lychnos flos-cuculi. Het Griekse woord Lychnos betekent lamp of helder schijnsel. Ons woord ‘licht’ is hiervan ook afgeleid. Flos-cuculi wil zeggen: bloem van de koekoek. Ook in het Frans, het Duits en het Engels komt ‘koekoek’ als aanduiding terug. Als verklaring zou gelden dat Echte koekoeksbloem pas begint te bloeien vanaf het moment waarop van de trekvogels de koekoek als laatste is teruggekeerd. Aan het eind van de lente. Eigenlijk niet zo’n erg overtuigende verklaring. Ongeveer 100 jaar geleden gebuikte men een reeks met andere benamingen. Die namen waren dikwijls streekgebonden. Om enkele voorbeelden van oude benamingen van Echte Koekoeksbloem te geven: armoedsbloem, kikkerbloem, kraaienbloem, molentjes, roodsteerntjes, roze sterretjes, hooibloem, kranebloem en vleesbloem. DE meest kenmerkende naamgeving was eigenlijk wel: “Pinksterbloem”. De soort bloeit immers altijd rond de datum van Pinksteren. Alleen had deze naamgeving het bezwaar dat rond 1900 in Nederland maar liefst 23 verschillende plantensoorten aangeduid werden met de naam “Pinksterbloem”. Verwarring te over, ook omdat soorten in Zuid Nederland soms wel twee weken eerder bloeien dan in het Noorden van het land. Daarom is in 1907 besloten om nog slechts één plantensoort ‘Pinksterbloem’ te noemen. De soort is overbekend…. alleen deze soort blijkt in onze omgeving maar al te vaak reeds met Pasen te bloeien. Kritiek achteraf is gemakkelijk; ook hier geldt ‘beter een slecht besluit, dan geen besluit”!.

Een nauw familielid van de Echte koekoeksbloem is de Dagkoekoeksbloem. Lange tijd bezaten beide soorten zelfs dezelfde wetenschappelijke geslachtsaanduiding: “Silene”. De wetenschappelijke naam van Dagkoekoeksbloem luidt Silene dioica. Het Griekse δι οικά wil zeggen: tweehuizig. Ook Dagkoekoeksbloem heeft licht tot donkerroze bloemen; elk met vijf bloemblaadjes. Alleen zijn deze bloemblaadjes niet zo diep ingesneden als bij Echte Koekoeksbloem. Het bijzondere van Dagkoekoeksbloem is dat aan elke plant de bloemen óf alleen mannelijk (dus alleen meeldraden) zijn óf alleen vrouwelijk (alleen een stamper). Dus nooit meeldraden en stampers samen in één bloem. De ene plant draagt dus alleen mannelijke bloemen; een ander slechts vrouwelijke. Een bijzondere vorm van specialisme. Tweehuizig noemt men dit. Om dit te laten zien moest heb ik twee bloemen ‘geopereerd’ en daarna gefotografeerd. In de linkerbloem zijn slechts grijswitte meeldraden te zien. Rechts ligt een vrouwelijke bloem, met een duidelijke stamper en een felgroen vruchtbeginsel. Dagkoekoeksbloem is op allerlei plekken in Hortus Arcadië te vinden. Vooral langs de wandelpaden en bosranden, maar ook in de sierborders langs de spoorlijn.