door dhr Antoon Kuhlmann
11 oktober
| De
gewone Tuinjudaspenning kent waarschijnlijk iedereen wel.
Planten met fel paarse bloemen, die vroeg in het voorjaar
bloeien en die in het najaar schitteren met hun zilverwitte,
platte ronde vruchten. Een soort die je maar één keer in je
leven in je tuin hoeft te zaaien. Elk jaar begint ergens wel
weer een nieuwe plant. Eenmaal gezaaid, raakt men ze niet meer
kwijt. De andere judaspenning is minder bekend, maar wel zo
mooi: Wilde judaspenning. In de Botanische tuin groeit deze
soort op de beschaduwde westhelling van het Alpinetum. In het
najaar en de winterperiode staan ze daar te schitteren, niet met
hun bloemen maar met hun vruchten. Zowel de Tuinjudaspenning als de Wilde judaspenning komen van nature niet in Nederland voor. De eerste soort is afkomstig uit Zuidoost Europa en is hier min of meer verwilderd, na ooit eens `ontsnapt´te zijn uit een siertuin. De Wilde of Welriekende judaspenning komt uit de bergachtige gebieden van centraal en Zuid Europa. Daar groeit de soort meestal op vochtige, beschaduwde hellingen langs beken en waterlopen. Het is een echte schaduwliefhebber. In België (Wallonië) staat de Wilde judaspenning op de Rode lijst en is daar een beschermde plantensoort. De wetenschappelijke naam van Tuinjudaspenning luidt Lunaria annua. Het Latijnse Luna betekent `maan´. Wanneer men de cirkelronde platte schijfvrucht kent, verwondert deze aanduiding niet. Het Latijnse woord annua wil zeggen ´jaarlijks´of `eenjarig´. Deze aanduiding is overigens niet juist, want de soort is eigenlijk tweejarig. Pas in het tweede jaar na ontkieming bloeien de planten en worden de zilverwitte vruchten gevormd. De wetenschappelijke naam van Wilde judaspenning luidt Lunaria rediviva. Het Latijnse rediviva wil zo veel zeggen als ´hergebruikt´ of `al eerder gebruikt´. Wilde judaspenning is dan ook een vaste plant (`deed het vorig jaar ook al!´) die elk voorjaar opnieuw uitloopt vanuit een wortelstok met ver verspreide uitlopers . De plant wordt zo´n 75 - 100 cm hoog. De bloemen van beide soorten lijken als twee druppels water op elkaar. Bloemen met vier kroonblaadjes, een soort mega-uitvoering van de wel bekende Pinksterbloem. De kleur van Wilde judaspenning is niet zo schreeuwerig paars als van de Tuinjudaspenning, maar heel lichtblauw tot lichtviolet. Wilde judaspenning ruikt heerlijk, vooral aan het begin van de avond. Een zoete geur die lijkt op die van viooltjes. Niet voor niets geeft men de soort soms ook wel de naam `Welriekend´. Vlinders bezoeken de planten graag, zoals het Oranjetipje en de Koolwitjes. Judaspenning valt vooral op door haar zaaddozen. Beter gezegd: door het vliesdunne, zilverwitte tussenschot van deze zaaddozen. Kort na de bloeiperiode worden de platte zaaddozen al zichtbaar. Appelgroen zijn ze in het begin; later grijsachtig of vuil lichtbruin. In de loop van de nazomer vallen de buitenste bekleedselen af. Dan resteert nog slechts het flinterdunne tussenschot. Op dit tussenschot zijn de grote en platte zaden ‘geplakt’. Een zwartbruine nerf verbindt deze zaden met de buitenrand, alsof ze met een draad stopgaren hieraan vast zijn genaaid. Op dat moment is het verschil tussen de Tuinjudaspenning en de Wilde judaspenning het duidelijkst. Judaspenning bezit 4 -6 cm grote, nagenoeg helemaal ronde tussenschotten. Die van Wilde judaspenning zijn meer ovaal en smaller, eigenlijk ruitvormig, dikwijls met een slag erin. De naam Judaspenning is eenvoudig te verklaren. Een oude volkslegende verhaal vertelt dat Judas Iskariot zich na zijn verraad ophing in een vlierstruik (zie ook “plant van de week” van 27 september). Vlak voordat hij zich verhing, gooide hij uit schaamte de dertig zilverlingen weg die hij voor zijn verraad had ontvangen. Uit dit muntgeld ontsproten na enige tijd planten: sterk op munten lijkende judaspenningen. Een kort gedicht van een mij onbekende dichter refereert naar deze voorgeschiedenis: Judaspenning en ook nu Het is opvallend hoeveel verschillende namen men deze plantensoort heeft gegeven. Tegenwoordig heeft iedereen het over judaspenning, maar een uitgebreide reeks van streekgebonden namen legde vroeger al een verband met geld, geloof of het verraad van Judas, maar ook met de maan of een bril. Een opsomming hiervan: zilverzaad, zilverling, zilveren gulden, guldenplant, kwartjesplant, centenkruid, penningbloem, pausengeld, geld van Rome, papengeld, roomsgeld, judasbeurs, judasgeld, slechtgeld, duivelskruid, brillenglas, maanbloem.
|
|
||||||||||||||||||||||||
