door dhr Antoon Kuhlmann
6 september
|
De zaden en het blad verschijnen pas in het volgende voorjaar
boven de grond, van april tot juni. Die aparte periode waarin
het blad zichtbaar is en de periode waarin de soort bloeit,
maakt de plant min of meer tijdloos. Tijdloos is verbasterd tot
tijloos. Oud-Hollandse namen leggen overigens veel meer een
relatie naar de opvallende bloeiwijze. In Zuid Nederland en in
België doet de bloem blijkbaar denken aan een ongeklede (of
misschien wel arme?) vrouw. De soort wordt in die landstreken
naakte-madam, naakte-dame, naakte-begijn, kale-madam of
kale-juffer genoemd. De wetenschappelijke naam van Herfsttijloos luidt Colchicum autumnale. Het eerste gedeelte Colchicum verwijst naar Colchis, een landstreek aan de oevers van de Zwarte zee. Het Latijnse autumnale betekent niets anders dan herfst. Herfsttijloos groeit van nature in het Middellandse zee gebied en in West Azië. In de loop van de laatste eeuwen heeft de soort zich verspreid over nagenoeg geheel Europa. De soort groeit op drogere en kalkrijke berghellingen, maar verschijnt ook dikwijls in grazige uiterwaarden langs rivieren en beken. Herfsttijloos komt in Nederlands steeds minder vaak voor. Deze zeldzame soort staat dan ook op de Rode Lijst. In de Botanische Tuin staat hij nu, begin september in september in bloei, onder andere op het Alpinum en in het grasland bij de vijver. De bloemen van Herfsttijloos lijken op die van de Krokus. Hij heeft zes lila-roze bloembladeren. Krokus heeft er twee x drie. Dit is natuurlijk ook zes, maar het verschil wordt duidelijk in het aantal meeldraden. Herfsttijloos heeft zes meeldraden en Krokus slechts drie. De stampers van Krokus lopen breed waaiervormig uiteen; dit bij Herfsttijloos niet het geval. De kenmerken van Krokus werden in de tweede aflevering van ‘plant van de week’ beschreven, namelijk op 8 maart 2009. Herfsttijloos bloeit vanaf eind augustus tot midden oktober. Blad is er dan niet te zien. Pas in het voorjaar er na verschijnt het blad, met de driehoekige vruchtvorm er midden in. Het geheel lijkt dan sterk op een tulp met een bloem in knop. Verwisseling hiermee wordt sterk afgeraden. Herfsttijloos is uiterst giftig. Vooral het blad en de knol bevatten het gif colchicine. Extra vervelend is dat er geen tegengif voor colchicine bestaat. Anderzijds gebruikt men Herfsttijloos ook als geneesmiddel. Het blijkt goed te helpen jicht. Maar het omslagpunt tussen medicijn en gif ligt erg nauwkeurig. Daarom mag Herfsttijloos ook alleen maar worden ingenomen op doktersvoorschrift. Het blad van Herfsttijloos lijkt nogal sterk op dat van Lelietje-van-dalen (ook giftig) of - en hierin schuilt het gevaar! – op dat van Daslook. In Duitsland plukt men Daslook vaak uit de natuur om dit vervolgens te gebruiken in de keuken (soep, keukenkruid, pesto). Dit voorjaar verscheen in Duitse kranten weer het alarmerende bericht dat een man was gestorven omdat tussen de geplukte Daslook ook bladeren van Herfsttijloos zat. Nog even terugkomend op de naam “herfst”-tijloos. Een oud volksverhaal vertelt dat aan het eind van de scheppingsweek alle planten mochten kiezen wanneer zij wilden bloeien. Elke soort mocht zijn voorkeur voor een van de vier jaargetijden aangeven. Het merendeel van de plantensoorten koos voor de lente en de zomer. Een klein groepje koos voor de periode aan het eind van de winter. Geen enkele soort koos echter voor de herfstperiode. Uit ‘medelijden’ voor de herfst bedacht één soort zich en wilde toch wel in de herfst bloeien. Als dank hiervoor mocht deze soort het zaad pas in het voorjaar erna produceren. Tevens werd de soort giftig als bescherming tegen de grazende tongen van het vee en de plukgrage handen van de mens. Het is maar een weet!
|
|
||||||||||||||||||
